Σε ορισμένες περιοχές -κατά βάση γεωργικές– εμφανίζονται κατά την κτηματογράφηση ορισμένα γεωτεμάχια με την ένδειξη « ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΣΑΑΚ» ή σκέτο « ΣΑΑΚ» . Τι είναι , όμως, οι ΣΑΑΚ ;
Συνεταιρισμοί Αποκαταστάσεως Ακτημόνων Καλλιεργητών (ΣΑΑΚ)
Οι ΣΑΑΚ ήταν συνεταιριστικοί φορείς που ιδρύθηκαν στην Ελλάδα κυρίως μετά το 1922-1923, στο πλαίσιο της μεγάλης αγροτικής μεταρρύθμισης και της αποκατάστασης των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής, καθώς και των ντόπιων ακτημόνων αγροτών.
Ιστορικό πλαίσιο
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών, περίπου 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες κατέφθασαν στην Ελλάδα. Παράλληλα υπήρχαν και εγχώριοι αγρότες χωρίς γη. Η ελληνική πολιτεία χρειαζόταν έναν μηχανισμό για να διανείμει γη και να αποκαταστήσει αυτούς τους πληθυσμούς. Για την διενέργεια των διανομών το Ελληνικό Δημόσιο απαλλοτρίωνε ιδιόκτητες αγροτικές εκτάσεις, για δημόσια ωφέλεια, διαδικασία που αναδείκνυε το Δημόσιο σαν κύριο των εκτάσεων αυτών και στην συνέχεια τις παρέδιδε στους ΣΑΑΚ προς διαχείριση τους μέχρι το πέρας της Οριστικής Διανομής με την κύρωση της, οπότε ακολούθως ειδικά για την παραμεθόριο (άρθρο 1 ν.δ. 1189/1972), εκδιδόταν οι τίτλοι (παραχωρητήρια) που μεταγράφονταν και αποκτούσαν οι κληρούχοι την κυριότητα των ακινήτων (Κ. Παπαδόπουλος, Αγωγές Εμπράγματου δικαίου, εκδ. 89, σελ. 491, παρ. 227). Για τις ανάγκες όμως των κληρούχων και των κατοίκων του οικισμού, η Διανομή δεν δημιουργούσε μόνο κλήρους (ιδιοκτησία) για τους ακτήμονες, αλλά προέβλεπε και την δημιουργία και άλλων κοινόχρηστων (όπως δρόμους ή πλατείες) ή κοινωφελών ακινήτων, όπως και αδιάθετων οικοπέδων και αγρών.
Τι ακριβώς έκαναν οι ΣΑΑΚ
Οι Συνεταιρισμοί Αποκαταστάσεως Ακτημόνων Καλλιεργητών (ΣΑΑΚ), συγκροτούνταν εν όψει διενέργειας διανομής και αποτελούσαν όργανο της. Συνέπεια αυτού οι ίδιοι δεν αποκτούσαν κυριότητα επί ακινήτων, αλλά διοικούσαν και διαχειρίζονταν ακίνητα που θα περιέρχονταν κατά κυριότητα με την ολοκλήρωση της διανομής σε άλλους (πλην αν εντελώς εξαιρετικά εκδίδονταν τίτλος επ ονόματι τους και μεταγράφονταν). Ο ουσιαστικός ρόλος των ΣΑΑΚ σαν όργανο των διανομών, όπως εξ άλλου ήταν και οι Επιτροπές Απαλλοτριώσεων ή οι Επιτροπές Οριστικών Διανομών, περατώνονταν με την κύρωση της διανομής, ενώ η διαχειριστική τους εξουσία περατώνονταν με την μεταβίβαση των κλήρων στους κληρούχους, αλλά και των κοινόχρηστων εκτάσεων και αδιάθετων οικοπέδων στου οικείους ΟΤΑ (κυρίως τότε κοινότητες) σύμφωνα και με το άρθρο 197 παρ.5 του Αγροτικού Κώδικα (κωδ. ΒΔ 29-10/6-4-1949)
Πώς γινόταν η μεταβίβαση της κυριότητας των ακινήτων
Σύμφωνα με το άρθρο 197 παρ. 1 και 2 του Αγροτικού Κώδικα μετά την εξόφληση της αξίας των ατομικών κλήρων και των κοινοχρήστων εκτάσεων κάθε αγροκτήματος (προϋπόθεση που εξέλειπε σε διάφορες περιστάσεις με «διαγραφή της οφειλής», βάσει ειδικών νόμων), η κυριότητα των οποιαδήποτε φύσης κοινόχρηστων εκτάσεων και αδιάθετων οικοπέδων, μεταβιβάζεται στην οικεία Κοινότητα στην οποία υπάγεται ο ΣΑΑΚ, έκτοτε δε διαλύονταν αυτός, έχοντας περατωθεί ο διαχειριστικός του ρόλος και μπορούσε να μετατραπεί σε Αγροτικό Συνεταιρισμό. Η μεταβίβαση αυτή κατά κυριότητα των κοινοχρήστων εκτάσεων (π.χ. δρόμοι εντός οικισμού ή εκτός αγροί στην κτηματική περιοχή κλπ) και αδιάθετων οικοπέδων στον οικισμό, γίνονταν με απόφαση του Υπουργού Γεωργίας (ή κατά μεταβίβαση αρμοδιότητας, από τον Νομάρχη) και δημοσίευση στο ΦΕΚ (άρθρο 197 παρ. 3). Είναι προφανές ότι ο ΣΑΑΚ δεν είχε εξουσία για μεταβίβαση της κυριότητας των ακινήτων τα οποία διαχειρίζονταν αφού τα ακίνητα δεν του είχαν μεταβιβαστεί κατά κυριότητα . Πάντως η απόφαση αυτή μπορούσε να ανακληθεί εντός 5ετίας από της μεταβιβάσεως (ολοσχερώς ή μερικώς), εφόσον διαπιστώνονταν περαιτέρω ανάγκες αποκατάστασης ακτημόνων, ή για άλλους σκοπούς δημόσιας ωφέλειας.
Νομοθετική εξέλιξη λειτουργίας των ΣΑΑΚ
Με το άρθρο 26 παρ. 1 του ν. 1644/86 οι ΣΑΑΚ απώλεσαν το δικαίωμα της διοίκησης και διαχείρισης των κοινοχρήστων εκτάσεων και αδιάθετων οικοπέδων (όπου δεν είχαν ολοκληρωθεί οι διανομές και η παραχώρηση τους στους ΟΤΑ), ενώ με την παρ. 2 προβλέφθηκε η διάλυση τους. Ασχέτως αν επακολούθησε και τυπικά η διάλυση των ΣΑΑΚ, έκτοτε έπαυσε και η μεταβατική διαχειριστική εξουσία που ασκούσαν ει ότι δεν είχε παραχωρηθεί. Ακολούθησε ο ν. 3147/2003 και με το άρθρο 35 καταργήθηκε μεταξύ άλλων το άρθρο 197 Αγροτικού Κώδικα, γεγονός που συνεπάγονταν ελλείψει ρυθμίσεως, την αδυναμία μεταβιβάσεως κοινοχρήστων εκτάσεων και αδιαθέτων οικοπέδων σε ΟΤΑ. Τέλος με το ν. 4061/2012, καταργήθηκε και ο ν. 3147/2003 και οι εκτάσεις αυτές (μη μεταβιβασθείσες κοινόχρηστες και αδιάθετα οικόπεδα) ρητά πλέον υπήχθησαν στην κυριότητα και διαχειριστική εξουσία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης ( ΑΠ 2152/20134 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Σύνδεση με τα σημερινά κτηματολογικά αρχεία
Τα τεμάχια που φέρουν τον χαρακτηρισμό «ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΣΑΑΚ» στο Κτηματολόγιο είναι εκτάσεις που κάποτε διανεμήθηκαν μέσω αυτών των συνεταιρισμών — η ονομασία διατηρήθηκε ιστορικά στα κτηματολογικά και αγροτικά μητρώα μέχρι σήμερα. Για τα γεωτεμάχια αυτά δεν μεταβιβάσθηκε η κυριότητα με τίτλο σε κληρούχους, ή εφόσον επρόκειτο για κοινόχρηστες εκτάσεις πάσης φύσεως ή αδιάθετα οικόπεδα, με απόφαση Υπουργού/Νομάρχη αντιμετωπίζονται όπως και οι υπόλοιπες διαθέσιμες εκτάσεις κυριότητας του Ελληνικού Δημοσίου και αρμοδιότητας Υπουργού Γεωργίας και ήδη Αγροτικής Ανάπτυξης. Συνεπώς η εγγραφή σε κοινόχρηστα ακίνητα πάσης φύσεως ή αδιάθετα οικόπεδα, στοιχεία διανομών (κτηματολογικούς πίνακες και διαγράμματα) κτηματικών περιοχών και οικισμών , με φερόμενο δικαιούχο ή κύριο τον «γεωργικό ΣΑΑΚ», εφόσον δεν επακολούθησε παραχώρηση των εκτάσεων αυτών σε ΟΤΑ (ή αν ανακλήθηκε η απόφαση παραχώρησης εκ των υστέρων), είναι ισοδύναμη με την καταχώρηση «διαθέσιμες εποικιστικές εκτάσεις» και ανήκουν στο Ελληνικό Δημόσιο διαχειριζόμενα από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης δεδομένου ότι κατά την σύνταξη των στοιχείων της Διανομής (πίνακας διάγραμμα) που γινόταν πριν την κύρωση τους, δεν είχε συντελεστεί ακόμη η μεταβίβαση του άρθρου 197 παρ. 2 που εύλογα έπονταν.
Διεκδίκηση των ακινήτων αυτών σύμφωνα με το Ν. 5293/2016
Οι κάτοχοι των παραπάνω ακινήτων στους οποίους έχουν παραχωρηθεί σύμφωνα με τις παραπάνω διατάξεις της αγροτικής-εποικιστικής νομοθεσίας χωρίς να έχει εκδοθεί μέχρι σήμερα τίτλος κυριότητας και τα οποία πλέον σήμερα φέρονται ως «διαθέσιμα» ακίνητα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διεκδίκησης από το Δημόσιο σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 12 του Ν 5293/20276 εφόσον σύμφωνα με την παραπάνω διάταξη « κατ’ εφαρμογή της αγροτικής εποικιστικής νομοθεσίας, έχει υποδειχθεί στον τρίτο ή σε δικαιοπαρόχους του από δημόσια αρχή, η εγκατάσταση σε συγκεκριμένο ακίνητο, ιδίως στο πλαίσιο διαδικασιών αποκατάστασης πληθυσμών (προσφύγων), αγροτικών διανομών και αναδασμών»
